Gotowy konspekt z bibliografią do Twojego tematu

Rozdział książkowy przedstawiający europejską tradycję badań nad mobbingiem od przełomu lat 80. i 90. Omawia cechy definicyjne zjawiska: częstotliwość, czas trwania, nierównowagę sił, status sprawcy i ofiary, ujęcie obiektywne i subiektywne oraz mobbing interpersonalny i organizacyjny. Przyda się do rozdziału przy omawianiu definicji mobbingu wg Einarsena i do uzasadnienia, że mobbing jest odrębnym pojęciem, a nie podkategorią agresji czy konfliktu.

Przegląd literatury z International Journal of Management Reviews, obejmujący rozwój badań nad mobbingiem od skandynawskich prac o przemocy szkolnej po badania w Europie, Wielkiej Brytanii, Australii, Azji i USA. Autorzy porządkują terminy (bullying, mobbing, harassment), ramy pojęciowe i wyjaśnienia teoretyczne oraz podsumowują wyniki dotyczące rozpowszechnienia i skutków. Przyda się do uzasadnienia doboru terminologii w pracy i do syntetycznego omówienia stanu badań.

Obszerny tekst przeglądowy o historii pojęcia mobbingu i empirycznych ustaleniach dotyczących jego rozpowszechnienia oraz grup ryzyka, opublikowany w zbiorze Bullying and Harassment in the Workplace. Ze streszczenia wynika, że opisuje rezonans pojęcia w europejskiej populacji pracującej i środowisku naukowym w latach 90. Przyda się do części o rozpowszechnieniu mobbingu w Europie oraz do przedstawienia genezy pojęcia (Leymann i kolejni autorzy).

Metaanaliza badań podłużnych (przegląd z lat 1994–2005, 11 badań w metaanalizie) łącząca stresory psychospołeczne z częstymi zaburzeniami psychicznymi; analizuje składowe modeli job strain i iso-strain (kontrola decyzyjna, wymagania psychologiczne, wsparcie społeczne), niezrównoważenie wysiłku i nagrody (ERI) oraz niepewność zatrudnienia. W rozdziale posłuży do opisu empirycznych podstaw modeli Karaska i Siegrista oraz do wykazania, że warunki pracy poprzedzają zaburzenia depresyjne i lękowe.

Przegląd systematyczny z metaanalizą badań prospektywnych (publikacje z lat 1990–czerwiec 2013), oceniony systemem GRADE, dotyczący związku psychospołecznych i fizycznych czynników pracy z objawami depresyjnymi, z uwzględnieniem różnic płci. Przyda się do uzasadnienia, które czynniki środowiska pracy mają udokumentowany związek z objawami depresji, oraz do omówienia ograniczeń metodologicznych takich badań.

Przegląd systematyczny i metaanaliza prospektywnych badań kohortowych (zgodny z PRISMA, protokół zarejestrowany w PROSPERO), oceniający, czy niezrównoważenie wysiłku i nagrody w pracy zwiększa ryzyko zaburzeń depresyjnych; zidentyfikowano osiem badań kohortowych. Pozwoli w podrozdziale o modelu Siegrista przedstawić dowody na związek ERI z depresją w ujęciu podłużnym.

Metaanaliza badań przekrojowych i podłużnych nad związkiem mobbingu ze zdrowiem psychicznym (depresja, lęk, stres). Wskazuje zależność dwukierunkową: mobbing wiąże się z gorszym zdrowiem psychicznym, a wcześniejsze problemy psychiczne z późniejszym narażeniem na mobbing. W rozdziale posłuży jako podstawowe źródło o sile związku i o kierunku zależności.

Badanie podłużne na reprezentatywnej próbie 1775 norweskich pracowników, z odstępem dwóch lat między pomiarami. Mobbing mierzono kwestionariuszem NAQ-R, a objawy dystresu psychicznego listą HSCL-25. Autorzy badają też, jak samookreślenie się jako ofiara mobbingu tłumaczy wpływ mobbingu na zdrowie. Przyda się do omówienia wzajemnych zależności między mobbingiem a dystresem i mechanizmu pośredniczącego.

Badanie prospektywne na 1971 pracownikach z 20 norweskich organizacji, z dwoma pomiarami w odstępie około dwóch lat. Mierzono mobbing, dystres psychiczny (HSCL-10) oraz wymagania i kontrolę w pracy. Streszczenie jest ucięte, więc wyniki trzeba sprawdzić w pełnym tekście. W rozdziale posłuży jako przykład projektu podłużnego, z którego wynikają opisane wyżej pomiary.

Walidacja psychometryczna NAQ-R na próbie 5288 pracowników z Wielkiej Brytanii: 22-pozycyjne narzędzie ma wysoką spójność wewnętrzną i trzy czynniki (mobbing osobisty, związany z pracą, zastraszanie fizyczne), choć można go stosować jako miarę jednoczynnikową. Wyniki korelują z jednopytaniową miarą odczuwanej wiktymizacji. W rozdziale posłuży do uzasadnienia wyboru NAQ-R i opisu jego struktury czynnikowej oraz trafności kryterialnej.

Badanie na reprezentatywnej próbie norweskich pracowników, w którym za pomocą krzywej ROC wyznaczono dwa punkty odcięcia NAQ-R: wynik poniżej 33 oznacza brak mobbingu, 33–45 mobbing okazjonalny, powyżej 45 mobbing o większym nasileniu. W rozdziale przyda się do opisu sposobu klasyfikacji badanych na osoby mobbingowane i niemobbingowane oraz do uzasadnienia przyjętych progów.

Z tytułu i czasopisma wynika, że jest to artykuł przeglądowy o metodach pomiaru mobbingu w miejscu pracy, wydany w Aggression and Violent Behavior. Przyda się do omówienia podejść do pomiaru mobbingu (samoopis wobec kryterium częstotliwości i czasu trwania) i do osadzenia wyboru NAQ-R wśród innych metod.

Analiza z Global Burden of Disease Study 2019, publikowana w The Lancet Public Health, szacuje liczbę osób z otępieniem w 2019 roku i prognozuje ją do 2050 roku w podziale na kraje, z uwzględnieniem trzech czynników ryzyka (wysokie BMI, wysoka glukoza na czczo, palenie). Posłuży jako źródło danych o światowej skali otępienia i jego prognozowanym wzroście w części o epidemiologii. Streszczenie jest ucięte, więc konkretne wartości liczbowe trzeba przepisać z pełnego tekstu.

Przegląd systematyczny z metaanalizą (MEDLINE i EMBASE, publikacje z lat 1985–2012), w którym zebrano populacyjne szacunki zapadalności i chorobowości otępienia w chorobie Alzheimera. Wyniki zestawiono według wieku, płci, kryteriów diagnostycznych, kontynentu i okresu badania. Przyda się w podrozdziale o epidemiologii do opisu, jak częstość choroby Alzheimera zmienia się z wiekiem i płcią oraz jak różnią się szacunki zależnie od przyjętych kryteriów.

Artykuł przeglądowy o chorobie Alzheimera w The Lancet z 2021 roku; streszczenia brak, więc z tytułu i czasopisma wynika ogólny, przeglądowy charakter opracowania. Może posłużyć jako aktualne, ogólne źródło do wstępu rozdziału: definicji choroby, jej obrazu klinicznego i przebiegu. Zakres treści należy sprawdzić w pełnym tekście przed cytowaniem konkretnych danych.

Pozycja z 1994 r. w czasopiśmie Alzheimer Disease & Associated Disorders, poświęcona jakości życia w chorobie Alzheimera; podane streszczenie opisuje wyłącznie profil czasopisma i nie zawiera treści artykułu. Z tytułu i czasopisma wynika, że to wczesne opracowanie tematu. W rozdziale posłuży jako odwołanie historyczne przy omawianiu początków koncepcji jakości życia w otępieniu, w tym ujęcia Lawtona; zakres treści należy sprawdzić w pełnym tekście.

Raport w serii Health Technology Assessment (2005) opisujący opracowanie i walidację DEMQOL, miary jakości życia związanej ze zdrowiem dla osób z otępieniem, oraz wersji DEMQOL-Proxy wypełnianej przez opiekuna. Ramę pojęciową zbudowano na przeglądzie literatury, wywiadach z chorymi i opiekunami oraz opiniach ekspertów, a testy terenowe objęły 130 osób z otępieniem i 126 opiekunów. W rozdziale posłuży jako źródło pierwotne do opisu narzędzia DEMQOL i jego wersji proxy.

Przegląd dziewięciu narzędzi do pomiaru jakości życia w demencji z opisem ich koncepcji, danych psychometrycznych, grup docelowych oraz sposobu administracji i punktacji; autorzy porównują skale i wskazują kierunki dalszych badań, m.in. czułość na zmiany w czasie. W rozdziale przyda się do zestawienia narzędzi pomiarowych i uzasadnienia wyboru QoL-AD oraz DEMQOL spośród dostępnych skal.

Walidacja psychometryczna polskiej wersji Zarit Burden Interview na próbie 504 polskich opiekunów rodzinnych osób przewlekle chorych. Konfirmacyjna analiza czynnikowa potwierdziła strukturę trójczynnikową II rzędu, a α Cronbacha dla wyniku ogólnego wyniosła 0,91. Przyda się w podrozdziale o pomiarze obciążenia opiekuna jako źródło o rzetelności i trafności polskiej wersji ZBI.

Artykuł metodologiczny, w którym na danych od 413 opiekunów osób z zaburzeniami poznawczymi, zgłoszonych do poradni pamięci, opracowano 12-pozycyjną (krótką) i 4-pozycyjną (przesiewową) wersję Zarit Burden Interview. Skrócone wersje przygotowano tak, by nadawały się do badań przekrojowych, podłużnych i interwencyjnych. Przyda się do opisu pochodzenia narzędzia ZBI i jego skróconych form, obok polskiej walidacji.

Przegląd badań nad uwarunkowaniami obciążenia i depresji opiekunów osób z demencją, ze szczególnym uwzględnieniem wpływu poszczególnych objawów neuropsychiatrycznych. Według streszczenia objawy neuropsychiatryczne jako grupa najlepiej przewidują obciążenie i depresję, a efekt wynika głównie z zachowań zakłócających (pobudzenie, agresja, rozhamowanie). Przyda się w części o wpływie BPSD na obciążenie i depresję opiekunów.

Przegląd systematyczny interwencji wieloskładnikowych, które mają zwiększać kompetencje rodzinnych opiekunów osób z demencją; przeszukano sześć baz do stycznia 2017 r., a jakość badań oceniano kryteriami Oxford CEBM i podręcznikiem Cochrane. Przyda się w części o edukacji i wsparciu opiekunów: pokazuje, jakie programy stosuje się, by opiekun lepiej radził sobie z zadaniami opiekuńczymi, i uzasadnia, dlaczego kompetencje opiekuna wpływają na zdrowie obu stron.

Przegląd systematyczny (metodologia JBI, wytyczne PRISMA) obejmujący 24 badania oceniające 27 dyadycznych programów psychoedukacyjnych dla osób z demencją i ich opiekunów, opublikowanych w latach 2012–2021. Programy różniły się rodzajem zajęć, intensywnością i czasem trwania. Źródło posłuży do omówienia form wsparcia obejmujących jednocześnie chorego i opiekuna oraz roli pielęgniarki w prowadzeniu takich programów.

Klastrowe badanie randomizowane w 69 domach opieki w Wielkiej Brytanii (2013–2015), porównujące program WHELD (szkolenie z opieki skoncentrowanej na osobie, zajęcia psychospołeczne i przegląd leków przeciwpsychotycznych) z postępowaniem standardowym. Oceniano jakość życia, pobudzenie i stosowanie leków przeciwpsychotycznych u osób z demencją. Przyda się w podrozdziale o opiece skoncentrowanej na osobie i interwencjach niefarmakologicznych jako przykład badania z grupą kontrolną w opiece instytucjonalnej.

Artykuł przeglądowy z Annual Review of Psychology, który ujmuje gotowość szkolną przez rozwój samoregulacji, ukształtowanej przez procesy biologiczne i behawioralne oraz konteksty rozwoju. Według streszczenia samoregulacja stanowi podstawę zdobywania wiedzy (np. znajomości liter i liczb), a różnice w gotowości łączą się z ubóstwem i czynnikami społeczno-ekonomicznymi. W rozdziale posłuży do opisu sfery emocjonalno-społecznej i poznawczej gotowości oraz do omówienia uwarunkowań środowiskowych.

Artykuł teoretyczny, który przedstawia gotowość szkolną jako konstrukt relacyjny i analizuje trzy aspekty: gotowość dzieci, gotowość szkół na przyjęcie dzieci oraz wsparcie rodziny i społeczności. Autorzy wnioskują, że ocena wyłącznie cech indywidualnych dziecka daje wąskie ujęcie i może działać wbrew jego interesom. W rozdziale przyda się do ujęć ekologicznych oraz do podrozdziału o gotowości szkoły do przyjęcia dziecka.

Artykuł z Pedagogiki Rodziny, napisany metodą wykładu, o ocenie gotowości dziecka do edukacji wczesnoszkolnej w kontekście wskaźników dojrzałości szkolnej i modelu dziecka dojrzałego do nauki. Według streszczenia podkreśla rozwój intelektualny, emocjonalny i społeczny oraz rolę rodziny w przygotowaniu dziecka do obowiązku szkolnego. W rozdziale posłuży do opisu wskaźników dojrzałości szkolnej i sfer gotowości w polskim kontekście reform edukacyjnych.

Artykuł empiryczny (2021) o związku między umiejscowieniem poczucia kontroli a gotowością szkolną 80 sześciolatków, zmierzoną kwestionariuszami SPK-DP i RSGS. Z streszczenia wynika, że dzieci o zewnętrznym poczuciu kontroli były wyżej oceniane we wszystkich składnikach gotowości szkolnej. W rozdziale posłuży jako przykład polskiego badania z użyciem narzędzi do oceny gotowości sześciolatków oraz jako dane o tym, że ocena gotowości zależy od cech psychologicznych dziecka.

Badanie z 2004 r. porównujące oceny gotowości szkolnej dokonywane przez nauczycieli przedszkola i nauczycieli klasy zerowej z bezpośrednimi pomiarami umiejętności dzieci w trzech obszarach: gotowość do szkoły, umiejętności akademickie i komunikacyjne. Oceny obu grup silniej wiązały się z umiejętnościami podstawowymi, np. liczeniem, niż z rozwiązywaniem zadań praktycznych czy słownictwem. Oceny nauczycieli przedszkola wiązały się z obserwowanymi umiejętnościami słabiej niż oceny nauczycieli klasy zerowej, a oceny dzieci z programu Head Start były systematycznie zawyżone. Pozycja przyda się w części o trafności ocen nauczycielskich i jako punkt odniesienia dla zgodności ocen nauczycieli z innymi źródłami informacji.

Podręcznik metody Skala Gotowości Szkolnej (SGS) Elżbiety Koźniewskiej (2006), narzędzia do oceny gotowości sześciolatków do podjęcia nauki szkolnej. Zawiera podstawy teoretyczne, opis podskal, standaryzację na próbie ogólnopolskiej, analizy rzetelności i trafności oraz instrukcję obserwacji i interpretacji wyników. W rozdziale stanowi podstawowe źródło do opisu narzędzia diagnozy: jego struktury, właściwości psychometrycznych i sposobu stosowania w obserwacji dziecka.

Artykuł empiryczny z psychologii rozwojowej (Family Upbringing, 2023), w którym zbadano, jak dorośli rozwiązują dylematy dotyczące gotowości szkolnej dzieci, z użyciem kategorii rozumowania postformalnego. Z streszczenia wynika, że osoby mające dzieci rzadziej wybierały rozwiązania metasystemowe niż osoby bezdzietne. W rozdziale posłuży do opisania, jak rodzice podchodzą do decyzji o gotowości szkolnej i odroczeniu obowiązku szkolnego oraz jak własne doświadczenie rodzicielskie wpływa na sposób rozumowania.

Badanie przekrojowe 70 rodzin o niskim statusie społeczno-ekonomicznym w Chile (większość chilijska i mniejszość Mapuche), dotyczące pięcioletnich dzieci. Z streszczenia wynika, że wspierająca dyscyplina matki przewidywała gotowość szkolną niezależnie od SES i pochodzenia etnicznego, a przekonania i praktyki rodzicielskie badano jako mediatory zgodnie z modelem stresu rodzinnego. W rozdziale przyda się przy omawianiu roli środowiska rodzinnego, praktyk wychowawczych i przekonań rodziców w kształtowaniu gotowości szkolnej.

Badanie z użyciem ankiet (N = 87) i wywiadów częściowo ustrukturyzowanych (N = 52) z rodzicami dzieci w wieku przedszkolnym z wielokulturowej dzielnicy Zachodniego Sydney, głównie migrantami z Azji Południowej. Z streszczenia wynika, że rodzice w pierwszej kolejności wskazywali rozwój akademicki i społeczny, a rzadziej emocjonalny i komunikacyjny, oraz wspierali dziecko przez wspólne aktywności. Pozycja posłuży do pokazania, że przekonania rodziców o gotowości szkolnej zależą od kontekstu kulturowego, i do porównania ich z oczekiwaniami rodziców w Polsce.

Artykuł metodologiczny (Journal of Chiropractic Medicine) wyjaśniający, czym jest współczynnik korelacji wewnątrzklasowej (ICC) w analizach rzetelności, i opisujący 10 jego form oraz zasady raportowania: oprogramowanie, „model”, „typ” i „definicja”. Przyda się w podrozdziale o współczynnikach zgodności do uzasadnienia wyboru konkretnej formy ICC dla ocen nauczycieli i rodziców oraz do prawidłowego opisania jej w pracy.

Klasyczna metaanaliza (Psychological Bulletin, 1987) obejmująca 269 prób z 119 badań, w których porównywano oceny problemów emocjonalnych i behawioralnych dzieci i młodzieży w wieku od 1,5 do 19 lat, pochodzące od różnych informatorów. Przyda się jako podstawowe źródło do wyjaśnienia zjawiska zgodności między informatorami (cross-informant agreement) oraz do uzasadnienia, dlaczego oceny rodziców i nauczycieli mogą się różnić w zależności od sytuacji.

Artykuł empiryczny (Psychologia Wychowawcza, 2020) porównujący obiektywny pomiar gotowości emocjonalno-motywacyjnej sześciolatków skalami IDS z subiektywną oceną matek (KOGSDR) na próbie 56 par matka-dziecko. Wykazano niską korelację obu miar oraz wpływ wykształcenia rodziców i wieku dzieci na wybrane wyniki. Przyda się jako polski przykład badania zestawiającego ocenę rodziców z pomiarem narzędziowym oraz jako punkt odniesienia dla doboru próby i analizy korelacji w badaniach własnych.

Artykuł przeglądowy z 2009 r. (Teachers College Record) definiujący klimat szkoły jako jakość i charakter życia szkolnego, oparty na wzorcach doświadczeń osób, normach, celach, wartościach, relacjach, praktykach nauczania i strukturach organizacyjnych. Autorzy podkreślają, że klimat jest zjawiskiem grupowym, a nie sumą indywidualnych doświadczeń, oraz wiążą go z poczuciem bezpieczeństwa społecznego, emocjonalnego i fizycznego. Przyda się w podrozdziale z definicjami klimatu szkoły (Cohen, Thapa) oraz do uzasadnienia, że poczucie bezpieczeństwa jest częścią samego pojęcia klimatu.

Przegląd integrujący badań nad klimatem szkoły z 2013 r., oparty na 206 pozycjach (badania eksperymentalne, korelacyjne, przeglądy literatury i opisowe). Porządkuje literaturę wokół pięciu wymiarów: bezpieczeństwa, relacji, nauczania i uczenia się, środowiska instytucjonalnego oraz (według streszczenia) wymiaru kolejnego, którego opis w streszczeniu się urywa. Jest podstawowym źródłem do podrozdziału o wymiarach klimatu szkoły i do omówienia bezpieczeństwa oraz relacji jako składników klimatu.

Przegląd skal pomiaru klimatu szkoły z 2013 r. (Educational Research), przedstawiający krótkie opisy kwestionariuszy samoopisowych, zwłaszcza w kontekście związku klimatu z agresją i w ramach modelu Bronfenbrennera. Autorzy pokazują też, że ten sam instrument bywa adaptowany do różnych ujęć teoretycznych i wymiarów klimatu. Przyda się w podrozdziale o narzędziach pomiaru, przy porównywaniu kwestionariuszy i uzasadnianiu wyboru narzędzia do badania.

Aktualizowana systematyczna przegląd i metaanaliza (Campbell Systematic Reviews, 2021) skuteczności programów szkolnych ograniczających sprawstwo i ofiarowanie w bullyingu. Streszczenie podaje definicję bullyingu (intencja szkody, powtarzalność, brak równowagi sił) oraz wymienia negatywne skutki dla sprawców i ofiar. W rozdziale posłuży do części o programach profilaktycznych jako zbiorcze źródło danych o skuteczności interwencji szkolnych oraz do przytoczenia definicji zjawiska.

Artykuł przeglądowy z Psychology, Health & Medicine (2017) o stanie wiedzy na temat bullyingu w szkołach i skutecznych interwencjach. Omawia definicję i trzy jej kryteria (powtarzalność, intencjonalność, brak równowagi sił), rozpowszechnienie, różnice wieku i płci, rodzaje bullyingu oraz przyczyny i czas trwania zjawiska. W rozdziale przyda się do uporządkowania pojęć i opisu skali przemocy rówieśniczej przed przejściem do danych polskich i programów profilaktycznych.

Przegląd literatury (Journal of Community & Applied Social Psychology, 2014) o czynnikach na poziomie klasy i szkoły związanych z bullyingiem i wiktymizacją u dzieci i młodzieży. Autorzy ujmują bullying jako zjawisko grupowe i opisują zróżnicowanie jego częstości między klasami i szkołami oraz rolę cech strukturalnych i kontekstu rówieśniczego. W rozdziale posłuży do uzasadnienia, że bezpieczeństwo ucznia zależy od warunków szkoły i klasy, a nie tylko od cech indywidualnych, co łączy rozdział z tematem klimatu szkoły.

Praca walidacyjna skali Psychological Sense of School Membership (PSSM): 18 pozycji, testowana na uczniach młodszych klas gimnazjalnych (N = 454 w szkole podmiejskiej i N = 301 w dwóch wielokulturowych szkołach miejskich), w wersji angielskiej i hiszpańskiej. Skala miała dobrą rzetelność, a poczucie przynależności wiązało się z samoopisową motywacją szkolną. Posłuży do zdefiniowania przynależności według Goodenow i do omówienia narzędzia pomiaru, które można odnieść do własnego badania.

Metaanaliza poświęcona przynależności do szkoły, opublikowana w Educational Psychology Review. Z tytułu wynika, że zbiera ona wyniki badań o czynnikach sprzyjających przynależności i przekłada je na wnioski dla szkół. Przyda się do omówienia uwarunkowań przynależności i jako podstawa wniosków praktycznych dla szkoły.

Przegląd metaanalityczny 82 badań korelacyjnych (artykuły z lat 2000–2018) o związku poczucia przynależności do szkoły z wynikami uczniów szkół średnich. Przynależność wiązała się słabo dodatnio z osiągnięciami, słabo do umiarkowanie dodatnio z wynikami motywacyjnymi, społeczno-emocjonalnymi i behawioralnymi (m.in. z zaangażowaniem), a słabo ujemnie z absencją i porzucaniem szkoły. Posłuży w podrozdziale o związku przynależności z motywacją, wynikami i dobrostanem; dotyczy szkoły średniej, więc przenoszenie wniosków na szkołę podstawową wymaga zastrzeżenia.

Przegląd systematyczny literatury o związkach między klimatem szkoły a zdrowiem psychicznym i dobrostanem nastolatków (International Journal of Educational Research, 2018). Streszczenia brak, więc z tytułu wynika, że pozycja podsumowuje wyniki wielu badań. W rozdziale posłuży jako ogólne tło dla związku klimatu szkoły z dobrostanem uczniów; dotyczy młodzieży, więc przy szkole podstawowej trzeba to zaznaczyć.

Badanie podłużne na próbie 1800 uczniów w wieku 11–14 lat, których ankietowano czterokrotnie w ciągu trzech lat, od ostatniego roku szkoły podstawowej przez pierwsze dwa lata szkoły średniej. Autorzy zestawili dobrostan psychiczny i emocjonalny z wymiarami klimatu: bezpieczeństwem, relacjami społecznymi i więzią ze szkołą, stosując modelowanie wielopoziomowe. W rozdziale przyda się jako dowód na związek bezpieczeństwa i przynależności z dobrostanem oraz na znaczenie przejścia ze szkoły podstawowej do średniej.

Badanie wielopoziomowe na 3616 uczniach klasy 6 z 36 szkół oraz 1447 nauczycielach i pracownikach, którzy wypełnili ankietę o środowisku szkolnym. Uczniowie zgłaszali sprawstwo przemocy rówieśniczej, agresję, wiktymizację i gotowość do interwencji. Postrzeganie agresji jako problemu przez personel wiązało się z większą liczbą zachowań agresywnych i wiktymizacji oraz mniejszą gotowością do interwencji. W rozdziale posłuży do opisu związku klimatu szkoły, ocenianego z perspektywy dorosłych, z zachowaniami problemowymi uczniów.

Metaanaliza porównująca poziom stresu rodzicielskiego u rodziców dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu i bez nich. Ze streszczenia wynika też, że porównanie z rodzinami dzieci z innymi niepełnosprawnościami dało duży efekt, ale autorzy przestrzegają przed jego interpretacją, bo może zależeć od doświadczenia rodzicielstwa dziecka z zespołem Downa. W rozdziale posłuży jako podstawa do wykazania, że stres rodzicielski w rodzinach dzieci z niepełnosprawnością jest wyższy, oraz do omówienia różnic między grupami diagnostycznymi.

Przegląd systematyczny z metaanalizą, który obejmuje artykuły anglojęzyczne z lat 2004–2018 porównujące depresję i lęk u rodziców dzieci z niepełnosprawnością intelektualną i rozwojową oraz u rodziców dzieci bez niej. Autorzy wskazują na czynniki obciążające, takie jak wymagania opieki i trudności finansowe, a zarazem przyznają, że rodzicielstwo może mieć też pozytywne skutki. Przyda się w części o obciążeniu psychicznym rodziców i ryzyku zaburzeń nastroju oraz jako aktualne uzupełnienie wcześniejszych przeglądów.

Badanie przekrojowe na 52 matkach dzieci z autyzmem bez niepełnosprawności intelektualnej, w którym zastosowano kwestionariusze stresu rodzicielskiego, strategii radzenia sobie, trudności behawioralnych dziecka i wsparcia społecznego. Stres rodzicielski wiązał się dodatnio z nasileniem objawów autyzmu i problemami behawioralnymi, a ujemnie z radzeniem sobie przez zaangażowanie i ze wsparciem społecznym. Pozwoli omówić mechanizmy stresu rodzicielskiego oraz rolę strategii radzenia sobie i wsparcia w jego łagodzeniu.

Badanie walidacyjne narzędzia Reaction to Diagnosis Interview (RDI), 15-minutowego wywiadu oceniającego, czy rodzic rozwiązał reakcję na diagnozę dziecka; oparte na teorii przywiązania, przeprowadzone na 70 matkach małych dzieci z porażeniem mózgowym, u których rozwiązanie diagnozy silnie wiązało się z bezpiecznym przywiązaniem dziecka. Przyda się w podrozdziale o modelu rozwiązania diagnozy (resolution of diagnosis) jako źródło pierwotne tego pojęcia i narzędzia jego pomiaru.

Zintegrowany przegląd literatury o żałobie chronicznej rodziców dzieci z chorobą przewlekłą lub niepełnosprawnością. Z streszczenia wynika, że matki doświadczają jej silniej niż ojcowie oraz że jest ona normalną konsekwencją posiadania takiego dziecka. Przyda się w części o żałobie chronicznej jako aktualne podsumowanie badań i argument, że to zjawisko nie jest patologią, a także do porównania reakcji matek i ojców.

Artykuł przeglądowy z 1992 r. porządkujący stan wiedzy o żałobie chronicznej (chronic sorrow) i wyznaczający kierunki dalszych badań. Z streszczenia wynika, że dotychczasowe badania obejmowały głównie rodziców dzieci z niepełnosprawnością, a badanie rodziców dzieci ze spina bifida dało Chronic Sorrow Questionnaire. Przyda się w części o żałobie chronicznej do omówienia genezy pojęcia, jego wczesnych ujęć badawczych i narzędzia pomiaru.

Przegląd systematyczny badań o stresie i odporności (resilience) rodziców dzieci z niepełnosprawnością intelektualną i rozwojową. Z abstraktu wynika, że rodzice ci doświadczają większego stresu niż rodzice dzieci rozwijających się typowo, a czynnikami sprzyjającymi odporności są styl radzenia sobie, optymizm i wsparcie społeczne. Przyda się w podrozdziale o resilience rodziny i radzeniu sobie ze stresem jako źródło zestawienia czynników ochronnych.

Badanie dotyczące związku między stresem rodzicielskim, poczuciem kompetencji rodzicielskich a praktykami wsparcia zorientowanego na rodzinę wobec małych dzieci z niepełnosprawnością intelektualną lub rozwojową. Ze streszczenia wynika, że elementy podejścia zorientowanego na rodzinę wiążą się istotnie ze stresem rodziców, a związku z kompetencjami rodzicielskimi nie wykazano. Przyda się w części o wczesnym wspomaganiu i wsparciu instytucjonalnym, jako argument za uwzględnianiem rodziców w pracy specjalistów.

Badanie porównawcze strategii radzenia sobie ze stresem: 167 rodziców dzieci z niepełnosprawnością rozwojową i 103 rodziców dzieci rozwijających się typowo, z użyciem kwestionariuszy CISS i COPE. Różnice objęły jeden z trzech stylów i jeden z ośmiu strategii radzenia sobie; rodzice dzieci z niepełnosprawnością rzadziej stosowali styl skoncentrowany na unikaniu. Przyda się w części o radzeniu sobie ze stresem jako dane empiryczne o stylach i strategiach stosowanych przez rodziców.

Walidacja Autism Parenting Stress Index (APSI) na próbie 274 dzieci poniżej szóstego roku życia; średni poziom stresu rodzicielskiego w grupie autyzmu był czterokrotnie wyższy niż w grupie typowej i dwukrotnie wyższy niż w grupie z innymi opóźnieniami rozwoju. W rozdziale posłuży jako przykład narzędzia stresu rodzicielskiego dostosowanego do konkretnego rodzaju niepełnosprawności oraz jako argument za doborem skali do grupy badanej.

Badanie trafności różnicowej skal rodzica i dziecka w Parenting Stress Index (PSI) na 245 matkach (francuska wersja PSI) z użyciem skal małżeństwa (DAS), problemów dziecka (CBCL) i depresji (BDI); w podpróbie 218 matek z dziećmi przedszkolnymi dodano obserwację w laboratorium. Analizy regresji wykazały, że skala rodzica i skala dziecka niezależnie przewidują dopasowanie małżeńskie, depresję i problemy dziecka. Przyda się do uzasadnienia, dlaczego w badaniu analizuje się osobno stres związany z rodzicem i z dzieckiem, oraz do opisu trafności PSI.

Przegląd systematyczny właściwości psychometrycznych Parenting Stress Index (PSI), wykonany według wytycznych PRISMA, powstały w ramach projektu tłumaczenia i adaptacji czwartej edycji PSI w wersji pełnej i skróconej. W rozdziale posłuży do opisania rzetelności i trafności PSI oraz do uzasadnienia wyboru wersji narzędzia.

Klasyczna praca Beavera z 1966 r. o wskaźnikach finansowych jako predyktorach upadłości; streszczenie podaje tylko hasła (wskaźniki finansowe, wypłacalność, przewidywalność). Z tytułu i czasopisma wynika, że to badanie empiryczne nad zdolnością pojedynczych wskaźników do przewidywania niewypłacalności. W rozdziale posłuży jako źródło historyczne przy omawianiu analizy wskaźnikowej i jej wykorzystania do oceny kondycji finansowej oraz jako punkt wyjścia do przejścia od wskaźników pojedynczych do modeli dyskryminacyjnych.

Artykuł empiryczny z 1981 r. dotyczący wyboru użytecznych wskaźników finansowych spośród setek, które można obliczyć ze sprawozdań. Streszczenie przypomina, że badania wykazywały wcześniej rozdzielenie firm zagrożonych i niezagrożonych na podstawie wskaźników z dokładnością powyżej 90% na rok przed ogłoszeniem upadłości. Przyda się do uzasadnienia doboru wskaźników płynności, rentowności, zadłużenia i sprawności do analizy oraz do opisu problemu selekcji wskaźników.

Praca z 1972 r. (The Journal of Finance) o wskaźnikach finansowych jako zmiennych dyskryminacyjnych w prognozowaniu upadłości małych firm. Streszczenie przywołuje wcześniejsze badania Beavera i Altmana, w tym zastosowanie wielowymiarowej analizy dyskryminacyjnej, i wskazuje na potrzebę empirycznej weryfikacji teorii analizy wskaźnikowej. W rozdziale posłuży do przedstawienia genezy analizy wskaźnikowej jako narzędzia prognostycznego oraz do omówienia jej zastosowania w małych przedsiębiorstwach.

Przegląd literatury o modelach prognozowania upadłości z 2006 r., obejmujący zastosowania modeli w dziesięciu krajach. Ze streszczenia wynika, że trafność różnych modeli jest zasadniczo porównywalna, a modele sztucznej inteligencji wypadają nieco lepiej od statystycznych i teoretycznych. Przyda się w części porównującej metody prognozowania (dyskryminacyjne, logitowe, uczenie maszynowe) oraz jako punkt odniesienia dla starszych badań.

Systematyczny przegląd literatury o prognozowaniu upadłości z 2023 r., aktualizujący przegląd Jonesa z 1987 r. Opisuje rozwój metod uczenia maszynowego (m.in. boosting, lasy losowe, głębokie uczenie) oraz zmienne wykraczające poza wskaźniki finansowe: rynkowe, proxy zarządzania wynikiem, opinie biegłych o kontynuacji działalności i cechy ładu korporacyjnego. Przyda się w podrozdziale o metodach uczenia maszynowego i do omówienia zmiennych objaśniających w modelach predykcji.

Przegląd systematyczny modeli prognozowania upadłości, który porównuje narzędzia według 13 kryteriów. Ze streszczenia wynika, że żadne narzędzie nie jest wyraźnie lepsze od pozostałych, a lepszą skuteczność daje świadome łączenie narzędzi w model hybrydowy. Przyda się do uzasadnienia wyboru modelu dyskryminacyjnego i omówienia ograniczeń poszczególnych metod.

Ohlson, 1980, Journal of Accounting Research – artykuł, w którym autor przedstawia model warunkowego logitu do prognozowania upadłości na podstawie wskaźników finansowych (streszczenie podaje tylko słowa kluczowe, bez opisu próby i wyników). Pozycja jest źródłem pierwotnym dla podrozdziału o modelu Ohlsona (logit) i pozwala wskazać różnicę między podejściem logitowym a analizą dyskryminacyjną.

Altman, 1968, The Journal of Finance – oryginalny artykuł, w którym oceniana jest przydatność analizy wskaźnikowej w prognozowaniu upadłości z użyciem wielowymiarowej analizy dyskryminacyjnej. Jest to źródło pierwotne dla modelu Z-score; przyda się do przedstawienia założeń i konstrukcji modelu Altmana oraz do powołania się na jego pierwszą wersję.

Altman, 2013, rozdział w Handbook of Research Methods and Applications in Empirical Finance – zaktualizowane opracowanie modeli Z-Score (1968) i ZETA (1977), które według streszczenia nadal stosują praktycy na świecie. Przyda się do opisu modyfikacji modelu Altmana i modelu ZETA oraz do wskazania, jak autor sam podsumowuje ich zastosowanie po latach.

Weryfikacja 31 popularnych modeli dyskryminacyjnych na próbie 172 polskich podmiotów (upadłych i zdrowych finansowo) z 16 województw, na danych z lat 2011–2020 z serwisu Emis. Autorzy wskazują, że większość modeli prognozuje skutecznie, ale żaden nie jest w pełni trafny. W rozdziale posłuży jako wzorzec procedury porównania wielu modeli na wspólnej próbie oraz źródło argumentu, że trafność klasyfikacji należy raportować dla każdego modelu osobno.

Badanie przekrojowo-czasowe na spółkach notowanych na GPW w latach 2007–2023 (od 5 004 do 5 688 obserwacji firma-rok). Autorzy stosują pięć polskich modeli prognozy upadłości do podziału spółek na grupy wysokiego i niskiego ryzyka i porównują jakość zysków obu grup (korelacje Pearsona i Spearmana, ANOVA Welcha). Przyda się przy uzasadnianiu doboru próby spółek giełdowych, wyboru modeli stworzonych dla polskich warunków i ujęcia danych w układzie firma-rok.

Artykuł z estymacją modelu na próbie 208 indyjskich spółek produkcyjnych (po połowie niewypłacalne i wypłacalne), z czego 130 użyto do estymacji, a 78 jako próby kontrolnej. Autorzy ponownie estymują modele Altmana, Ohlsona i Zmijewskiego metodami MDA i probit oraz porównują je z wersjami oryginalnymi, badając wrażliwość na zmianę okresu i warunków. W rozdziale posłuży do opisania podziału na próbę estymacyjną i walidacyjną oraz do uzasadnienia reestymacji modeli zamiast stosowania oryginalnych współczynników.

Przegląd literatury o zarządzaniu ryzykiem w łańcuchu dostaw (SCRM), obejmujący publikacje z lat 2003–2013. Autorzy porządkują badania dotyczące definicji ryzyka, jego rodzajów, czynników oraz strategii zarządzania i łagodzenia, a także wskazują luki badawcze. Przyda się w podrozdziale o pojęciu ryzyka w łańcuchu dostaw i klasyfikacjach ryzyka.

Systematyczny przegląd literatury obejmujący 354 artykuły z lat 2000–2016, oparty na analizie opisowej, tematycznej i treściowej. Autorzy proponują nową definicję SCRM, obejmującą identyfikację, ocenę, postępowanie z ryzykiem i monitorowanie, oraz wskazują dziesięć kierunków dalszych badań. Można go wykorzystać do zdefiniowania SCRM i opisu etapów procesu zarządzania ryzykiem w rozdziale.

Artykuł z 2009 r. oparty na danych zebranych z wielu źródeł, pokazujący wzrost częstotliwości i strat gospodarczych katastrof naturalnych i spowodowanych przez człowieka. Autorzy wskazują, że nastawienie na efektywność i obniżanie kosztów czyni łańcuchy dostaw podatnymi na zakłócenia, i przedstawiają klasyfikację katastrof oraz strategie ograniczania skutków. Przyda się przy klasyfikacji źródeł zakłóceń i uzasadnieniu podatności łańcuchów dostaw.

Przegląd integracyjny literatury o odporności łańcucha dostaw, obejmujący m.in. psychologię rozwojową i ekologię; na jego podstawie autorzy budują model pojęciowy i wskazują luki teoretyczne. W rozdziale posłuży do omówienia genezy i wielodyscyplinarnych korzeni pojęcia odporności oraz do uporządkowania jego elementów składowych.

Artykuł Christophera i Pecka, wskazany w zakresie rozdziału, który wiąże rosnące ryzyko łańcuchów dostaw z ich złożonością, globalnym zaopatrzeniem i odchudzaniem (lean) oraz uzasadnia potrzebę budowania łańcuchów odpornych. W rozdziale przyda się jako źródło klasycznego ujęcia pojęcia oraz punkt wyjścia do omówienia podatności łańcuchów dostaw.

Systematyczny przegląd literatury (91 artykułów/źródeł, wyszukiwanie trzyetapowe), który proponuje rozbudowaną definicję odporności łańcucha dostaw i porządkuje strategie jej wzmacniania. Wśród nich najczęściej opisywane są elastyczność, redundancja, współpraca i zwinność. W rozdziale posłuży do przedstawienia definicji oraz do omówienia zdolności: elastyczności, redundancji i współpracy.

Strukturalny przegląd literatury (2020, Annals of Operations Research) o wpływie epidemii na łańcuchy dostaw; z streszczenia wynika, że najczęściej opisywaną epidemią była grypa, a najpopularniejszym tematem optymalizacja alokacji i dystrybucji zasobów, przy czym luka dotyczy komercyjnych łańcuchów dostaw. W rozdziale posłuży do ustalenia, co wiadomo o skutkach epidemii dla łańcuchów dostaw przed COVID-19 i do uzasadnienia, dlaczego pandemia wymaga odrębnych badań.

Systematyczny przegląd literatury (2021, Transportation Research Part E) obejmujący 74 artykuły o COVID-19 w obszarze łańcuchów dostaw, opublikowane do 28 września 2020 r.; wyniki pogrupowano w kilka powtarzających się tematów, m.in. wpływ pandemii. Przyda się w rozdziale do uporządkowania stanu badań nad skutkami pandemii dla łańcuchów dostaw i do wskazania, które obszary były już badane.

Artykuł z Nature Human Behaviour (2020) analizujący ekonomiczne skutki lockdownów na podstawie szczegółowych danych o globalnych łańcuchach dostaw i scenariuszy pandemicznych. Z streszczenia wynika, że straty zależą głównie od liczby krajów wprowadzających lockdown, są bardziej wrażliwe na jego czas trwania niż na surowość, a kraje nieobjęte bezpośrednio epidemią mogą ponosić duże straty przez efekty kaskadowe. Posłuży do opisania mechanizmu przenoszenia zakłóceń między krajami i wrażliwości globalnych powiązań produkcyjnych.

Przegląd literatury o reshoringu z 2023 r.: analiza bibliometryczna i treściowa 135 artykułów z Web of Science i Scopus, na której oparto ramy pojęciowe z pięcioma obszarami (przesłanki, uwarunkowania, decyzja, wdrożenie, skutki) oraz agendę badawczą. W rozdziale posłuży do uporządkowania wątku reshoringu i wskazania, jakie czynniki i skutki tej strategii opisuje literatura.

Artykuł koncepcyjny z 2020 r., który wprowadza pojęcie żywotnego łańcucha dostaw (viable supply chain) łączącego zwinność, odporność i zrównoważenie oraz przedstawia jego model i ramy w ekosystemie łańcucha dostaw. W rozdziale przyda się do pokazania, że budowanie odporności po pandemii bywa ujmowane szerzej niż samo odtwarzanie sprawności, oraz do wprowadzenia struktur organizacyjnych, informacyjnych i technologicznych jako elementów strategii.

Badanie ankietowe 210 chińskich firm produkcyjnych, w którym na gruncie teorii zdolności dynamicznych zweryfikowano zależność: cyfryzacja łańcucha dostaw → odporność łańcucha dostaw → wyniki łańcucha dostaw. W rozdziale posłuży jako empiryczne uzasadnienie wątku cyfryzacji i widoczności, pokazujące, przez jakie ścieżki technologie cyfrowe wiążą się z odpornością i wynikami.

Wytyczne oparte na dowodach i konsensusie ekspertów, opracowane przez międzynarodowy zespół wielodyscyplinarny, z uwzględnieniem perspektywy osób starszych, opiekunów oraz krajów o ograniczonych zasobach. Streszczenie nie podaje szczegółowych rekomendacji, ale z założeń wynika, że dokument porządkuje profilaktykę i postępowanie po upadkach. W rozdziale posłuży jako główne źródło do omówienia światowych wytycznych (World Guidelines 2022) oraz do uzasadnienia, dlaczego upadki wymagają zindywidualizowanej oceny ryzyka.

Metaanaliza prospektywnych badań nad czynnikami ryzyka upadków u osób starszych mieszkających w społeczności: 74 badania, 31 czynników ryzyka, łączne ilorazy szans z modeli efektów losowych. Najsilniejsze powiązania dotyczyły wcześniejszych upadków (OR = 2,8 dla wszystkich upadających, 3,5 dla upadających wielokrotnie), zaburzeń chodu, używania pomocy do chodzenia, zawrotów głowy, choroby Parkinsona i leków przeciwpadaczkowych. Przyda się w części o wewnętrznych czynnikach ryzyka, zwłaszcza do zestawienia siły poszczególnych czynników.

Przegląd przeglądów systematycznych (umbrella review) dotyczący czynników ryzyka upadków u osób 60+ mieszkających w społeczności; przeszukano sześć baz, przejrzano 8173 rekordy, a uwzględniono przeglądy badań kohortowych. Streszczenie wskazuje, że wyniki w poszczególnych badaniach i populacjach się różnią, a praca je syntetyzuje. Przyda się w rozdziale jako najnowsze zbiorcze ujęcie czynników ryzyka, uzupełniające starsze metaanalizy.

Przegląd systematyczny z metaanalizą, który ocenia wartość prognostyczną Timed Up and Go u seniorów mieszkających w domu. Jakość badań oceniono narzędziem QUADAS-2, a próg ≥13,5 s przyjęto do wskazania podwyższonego ryzyka upadku. Wspólne oszacowania czułości i swoistości uzyskano modelem dwuzmiennowym z efektami losowymi. Pozycja posłuży do omówienia punktu odcięcia TUG i jego trafności prognostycznej.

Retrospektywne badanie kliniczno-kontrolne na 44 osobach w wieku 65+ z upadkami w wywiadzie i bez nich. Zestawiono w nim wyniki oceny równowagi i sprawności ruchowej z kwestionariuszem stanu zdrowia. Końcowy model regresji logistycznej łączy wynik Skali Równowagi Berg z jedną zmienną zgłaszaną przez badanego. Źródło przyda się jako wczesny przykład użycia skali Berg do szacowania prawdopodobieństwa upadku.

Przegląd systematyczny z syntezą narracyjną, który sprawdza, czy Skala Równowagi Berg przewiduje upadki u seniorów. Przeszukano osiem baz bez ograniczeń językowych, uwzględniając badania prognostyczne i próby kliniczne od 1989 r. Autorzy wychodzą od braku zgody w literaturze co do zdolności BBS do prognozowania upadków. Pozycja posłuży do omówienia trafności prognostycznej skali Berg i rozbieżności w jej ocenie.

Praca oryginalna wprowadzająca skalę FES-I: badanie przekrojowe, w którym 704 osoby w wieku 60–95 lat wypełniły 16-pozycyjną skalę (pocztowo lub w wywiadzie ustrukturyzowanym); streszczenie podaje bardzo dobrą rzetelność wewnętrzną i test-retest. Posłuży do opisu konstrukcji FES-I, jej założeń (łatwe i trudne aktywności fizyczne oraz społeczne, zastosowanie w wielu językach) i podstawowych właściwości psychometrycznych w części o skalach lęku przed upadkiem.

Przegląd systematyczny 28 badań wśród seniorów mieszkających w środowisku, dotyczący metod pomiaru lęku przed upadkiem, jego częstości u osób upadających i nieupadających, czynników powiązanych i konsekwencji. Streszczenie podaje rozpiętość występowania od 3 do 85% wynikającą z różnic w narzędziach pomiarowych. Przyda się do uzasadnienia, dlaczego wybór skali wpływa na wyniki, oraz do omówienia czynników ryzyka i skutków lęku przed upadkiem.

Badanie podłużne walidujące 16- i 7-pozycyjną wersję FES-I na 500 osobach w wieku 70–90 lat, ocenianych na początku i po 12 miesiącach, z miesięczną rejestracją upadków. Autorzy oceniali strukturę skali, trafność zbieżną i prognostyczną oraz czułość na zmianę; struktura i właściwości pomiarowe obu wersji uznano za dobre. Posłuży do omówienia trafności prognostycznej FES-I oraz porównania wersji pełnej ze skróconą.

Przegląd Cochrane z 2019 r. obejmujący badania RCT, w których ćwiczenia były jedyną interwencją u osób w wieku 60+ mieszkających w środowisku domowym; ocenia korzyści i szkody ćwiczeń w zapobieganiu upadkom. Streszczenie wskazuje, że programy ukierunkowane na równowagę, chód i siłę mięśniową ograniczają upadki. W rozdziale posłuży jako podstawowe źródło dowodowe dla tezy o skuteczności interwencji ruchowych w prewencji upadków.

Aktualizacja przeglądu systematycznego z metaanalizą (efekty losowe, metaregresja) z 2016 r.: 99 porównań z 88 badań, łącznie 19 478 uczestników. Autorzy sprawdzają, czy ćwiczenia jako jedyna interwencja zmniejszają częstość upadków oraz które cechy badania, próby i interwencji wiążą się z większym efektem. W rozdziale przyda się do uzasadnienia doboru rodzaju i parametrów ćwiczeń w programach prowadzonych przez fizjoterapeutę.

Przegląd systematyczny z metaanalizą z 2010 r. dotyczący Otago Exercise Programme, czyli programu siły i równowagi dla osób starszych w środowisku domowym; objął 7 badań z udziałem 1503 osób (średnia wieku 81,6 roku). Analizowano ryzyko zgonu, liczbę upadków, upadki z urazem i przestrzeganie programu; streszczenie podaje istotne zmniejszenie ryzyka zgonu w ciągu 12 miesięcy (RR = 0,45). W rozdziale posłuży do omówienia programu Otago i kwestii zaangażowania pacjentów w ćwiczenia.